در میان آیین‏های بی‏شماری که مردم جنوب در درازنای تاریخ با آنها زیسته و می‏زی‏اند، آیین‏های سوگ به لحاظ فرم و شکل اجرایی برجسته‏تر از سایر آیین‏ها دیده می‏شوند. این آیین‏ها ضمن داشتن ساختار اجرایی قدرتمند،گسترده بیشتری در جنوب دارند چرا که‏ به شدت با اعتقادات و باورهای مذهبی جنوبیان گره خورده‏اند.هرچند آیین‏ها سوگ در مرگ عزیزان از دست رفته شکل و شمایل خاص و منحصر به فردی دارد اما آیین‏های‏ سوگ مربوط سرور و سالار شهیدان حضرت ابا عبد اللّه الحسین(ع)به دلیل حضور گسترده و همگانی مردم رنگ و بویی دیگر دارد.

هرچند می‏توان بارزترین دلیل اجرای قدرتمند آیین‏های سوگ در این دیار را گره‏ خوردن آن با ایمان و اعتقادات مذهبی مربوط دانست اما نکته دیگری که نمی‏توان از آن به سادگی گذشت،نزدیکی این نقطه از کشور با تمدن بین النهرین است.می‏دانیم‏ که«آیین سوگ یک آیین بین النهرینی است.یعنی آیین‏های سوگ از این نقطه آغاز شده‏اند.»3و بعید نیست که این فاصله نزدیک موجب این تأثیر شگرف شده باشد.برای‏ این فرضیه چند دلیل می‏توان بیان کرد:

الف)اول این‏که بررسی مطالعات تطبیقی نشان می‏دهد که شباهت‏های فراوانی است‏ میان آن‏چه در ادبیات شفاهی جنوب؛مثلا منمنداس،یا دی‏زنگر و..با آن‏چه در تمدن‏ بین النهرین مثلا چیزی شبیه«آل»وجود دارد.

ب)تمام نقاطی که در حد فاصل بین تمدن بین النهرین تا بوشهر امروزی قرار دارند بر خلاف سایر نقاط دیگر آیین‏های سوگ بسیار قوی دارند.مثل آیین‏های سوگ اقدام‏ مختلف در استان خوزستان از جمله اقدام بختیاری که می‏تواند نتیجه این تأثیر باشد.

ج)«این‏ها نتیجه تأثیرهایی است که ما از فرهنگ آن سوی بین النهرین داشتیم که احتمالا از سمت جنوب خلیج فارس است،چون معمولا فرهنگ‏ها در مناطق مرزی باهم‏ تداخل‏هایی دارند»4

نکته مهم دیگر درباره آیین‏های سوگ در استان بوشهر،نقش مهم زنان در برگزاری

استان بوشهر به لحاظ جغرافیایی در آغوش«دریا»و در دامن«بیابان»قرار گرفته است.بخشی از مردمانش دل‏ در گرو«آب»دارند و برخی دیگر دل در گرو«خاک».از صبحدم نخست تاریخ مردم این سامان برای زنده‏ ماندن به جدال با طبیعت پرداخته‏اند،عده‏ای به ستیز با دریا برخاسته،عده‏ای پنجه در«خاک»کرده‏اند.

آنها که به ستیز با دریا رفته بودند خود را در مقابل عظمت آن کوچک دیدند،به ناچار دست به دامان نیروهای‏ فوق طبیعی شدند،آنها با دریا و آب گپ زدند،گپ‏ها آواز شد،آوازها آهنگین،دست‏ها به آسمان رفت.هوا را شکافت،بدن‏ها به حرکت درآمد،حرکات موزون شد،باورها به میان آمد،اعتقاد آوازها را محکم کرد و سرانجام دریا«رحیم شد»،هرچه داشت به انسان‏ها داد و بدین‏سان«نیازها»با تکیه بر«ایمان»برآورده شد و این‏ گونه«آیین‏های دریایی»پدیدار گشت.

بندر کهن و سال‏دار بوشهر که چون نهنگی در آغوش آب‏ خسبیده است شهر پر رمز و رازی است.اگر آن را از دریا سوار بر موج‏ها بنگری،شهر مخوف و راز آلودی است،اگر از فراز آن را بنگری تکه زمینی می‏بینی که گویا به حریم دریا تجاوز کرده است، ولی اگر در دل آن و از کنارش بنگری،آن را بندری زیبا،جذاب، دیدنی و شگفت‏انگیز می‏بینی.

دیباچهء دیوان خان دشتی بوسیلهء شخصی که«آیت»تخلص داشته و خود را محمد حسن قزوینی پسر محمد حسین می‏نامد و بگفتهء خودش«نازپرورده‏ دامان حمایت و راه آورد سفر عنایت»و یا بعبارت دیگر از ملتزمین رکاب و مقربین جناب خان بوده است،نوشته که می‏گوید:بعد از آنکه درس خواندم‏ و سواد یافتم رأی سرکشم به هیچ کاری تن در نمی‏داد و هیچ پایه‏ای از پایه‏های‏ زندگی را نمی‏پسندید،تا اینکه روزی آواز خوشی از کاروانی شنیده و گرد و غبار زمین‏های نرم و ناهموار صحراها را سرمه‏وار در دیده عزم کشیده و مردوار راههای سخت کوهستانی را تا سر کوهها و پایان بیابانها با رنج پیموده و پس‏ از سخت‏بینی زیاد به رامشکده آستان«خان»رسیده و در خدست او ماندگار و پای‏بند شدم...»